« مروری بر «در انتظار بربرها» نوشته‌ی ج م کوتزی | Main | مارك هادون و رمان جديد »

مروری بر رمان «میشائیل کلهاس»: شهسواری از نوع آلمانی

منتشر شده در روزنامه‌ی کارگزاران - سه‌شنبه هجده تیر هشتاد و هفت

دیشب نامه‌ای برایت ننوشتم. چون غرق در مطالعه میشائیل كلهاس بودم و دیر وقت شد. (نمی‌دانم داستان آن را می‌دانی؟ اگر نمی‌دانی دست نگه‌دار. خودم آن را برایت خواهم خواند.) (فرانتس كافكا به فلیسه بائر. پشت جلد كتاب)

هیجان آقای گوته

بیشتر نویسندگان بزرگ عصر رمانتیسم عمر كوتاهی داشتند. چند نفر معدودی مانند گوته یا وردزورث از سالیان دراز عمر لذت بردند. در آلمان، جوان آشفته‌ای در سن 34 سالگی، به همراه تنها دوستش، خود را دریاچه‌ای كوچك غرق كرد. بعدها، نامش را بسیار گرامی داشتند: هاینریش فون كلایست، از بزرگ‌ترین نام‌های رمانتیسم آلمان و در عین حال یك نام كلاسیك، كه نوشته‌های چندانی از خود به جای نگذاشت؛ چهار داستان او را محمود حدادی در سال گذشته، به بازار كتاب ایران فرستاد.

كلایست در خانواده‌ای نظامی بزرگ شد، با انظباط سنگین و خرد‌كننده حاكم بر این خانواده‌ها، كه خیلی چیزها در آن خوار شمرده می‌شد، از جمله ادبیات. كلایست به صورتی اتوماتیك به سمت ارتش كشیده شد و در جنگ‌های علیه ناپلئون شركت داشت. با این حال ارتش را رها كرد تا به نوشتن بپردازد. روی نمایشنامه‌ای كار می‌كرد كه در اوج ناامیدی آن را سوزاند. می‌گویند گوته فقط با شنیدن طرح داستانی آن از زبان كلایست از جای پریده كه باید این شاهكار را تمام كرد. فقط طرح آن باقی است: نمایشنامه گوئیزكارد. تنها یك نمایشنامه دیگر، «كوزه شكسته»، و چند رمان كوتاه (نوول) از او باقی است. «میشائیل كلهاس «مشهورترین اثر اوست، كه در این نسخه فارسی، به همراه داستان‌های كوتاه «گنده پیر لوكارنو»، «زلزله در شیلی»، «ماركوئیز فون ا..» منتشر شده است.

عیاران شهسوار

رنسانس به انتهای خود نزدیك می‌شود و عصر صنعت دارد خود را نشان می‌دهد كه در آلمان آن زمان، تكه پاره و هر پاره مال یك نفر و همه زیر نظر امپراتوری اتریش-هُنگری، كلهاس اسب فروش از خانه‌اش خارج می‌شود تا اسب‌هایش را برای فروش ببرد. سر راه، با دكه عوارضی رودررو می‌شود ـ كه قبلا نبود ـ و می‌فهمد ارباب قدیمی منطقه مرده و یك جدیدش سر كار آمده است. ارباب جدید جوان است و شنگول. به كلهاس بعد از پرداخت عوارض می‌گویند جواز عبور اسب هایت كو؟ و بعد او پیش ارباب می‌رود تا معنی این بازی جدید را جویا شود. ارباب و دوست‌هایش، به نوشیدن و شادی مشغول‌اند. آنها به جای گوش كردن به حرف‌های كلهاس، سراغ اسب‌هایش می‌روند. وقتی كلهاس قیمت واقعی اسب‌ها را پیشنهاد می‌كند، ارباب لب بر می‌چیند و می‌گوید كلهاس برود و با جواز برگردد. قرار می‌شود دو اسب به عنوان ودیعه بمانند. داستان همه سر این دو اسب است. روایت مرحله به مرحله حالا در سقوط شناور می‌شود. جوازی لازم نیست. كلهاس برمی‌گردد و اسب‌هایش را نیم‌جان می‌یابد و نگهبان اسب‌هایش را بیمار و خونین در بستر. تمام راه‌های ممكن طی می‌شود. به هر دری می‌زند و بوروكراسی اداری، در را به هر نوع حق‌خواهی او می‌بنند. كلهاس قیام می‌كند و شگفت، مردان بسیاری به او می‌پیوندند. و شگفت‌تر، هر بار با جنگ‌آورانی قدرتر از خود، روبه‌رو و آنها را به راحتی شكست می‌دهند. داستان پیش می‌رود. مارتین لوتر، اصلاح‌گر بزرگ كلیسا پا به میان می‌گذارد و ناجی نجات دولت آلمان می‌شود و... داستان پر است از جزئیات، از ماجرا، از حادثه، از رویداد و پیچش‌های پیاپی روایت.

حكایت كهن

میشائیل كلهاس یك داستان واقعی است. مردی به چنین نام واقعا وجود داشته، واقعا شورش كرده، با پادرمیانی مارتین لوتر سلاح بر زمین می‌گذارد و او را در برلین چهارشقه می‌كنند. هنوز دهكده‌ای در آلمان به نام او هست. فون كلایست، بدنه داستان را حفظ كرده و به آن هر چه می‌خواهد می‌افزاید تا داستان شگرف خود را بسازد: از رئالیسم محض تا جادوگری تا نبردهای هیجان‌آور.
چیزی كه فون كلایست را با همین یك دانه رمان كوتاه، به جمع بزرگ‌ترین‌های كلاسیك كشانده، در كنار روایت پرپیچشی كه ساخته، زبان جذاب و شاعرانه اثر است. باید آلمانی بلد بود تا فهمید او با زبان چه می‌كند، اما محمود حدادی، در زبان فارسی هم توانسته، استادانه نشان‌مان بدهد، چرا این اثر اینچنین مهم است:

«بر ساحل رود هاول و در میانه قرن شانزدهم اسب فروشی زندگی می‌كرد از پشت مردی‌مندرس، و نامش میشائیل كلهاس، یكی از درستكارترین و همزمان هراس‌انگیزترین انسان‌های روزگار خود، نادره مردی كه تا به سی اُمین سال زندگی شهروندی نیك و پسندیده به شمار می‌آمد و در دهی كه امروز هم به نام اوست اسب پرورش می‌داد و با این حرفه نانی و آرامشی داشت و در خداترسی خود بچه‌هایی را كه زنش برایش می‌آورد با صدق و سختكوشی بزرگ می‌كرد و در همه همسایگانش نبود حتی یك نفر هم كه شیرینی خیرخواهی یا انصاف او را نچشیده باشد. خلاصه آنكه جهان بی‌شك از این مرد به نیكی یاد می‌كرد اگر كه وی در فضائل خود به راه افراط در نمی‌غلتید. اما حق خواهی‌اش او را راهزن و قاتل كرد.» (صفحه 19 كتاب.)

داستان‌های دیگر

سه داستان كوتاه دیگركلایست انتخاب شده‌اند كه جایگاه او را در میان رمانتیسم‌های آلمانی تثبیت می‌كنند. «گنده پیر لوكارنو» یك حكایت كوتاه است از روح در یك قصر. «زلزله در شیلی» داستان عشق دو نوجوان به هم است كه كشوری را ویران می‌كند. «ماركوئیز فون ا..» حكایت زجرآور زنی است كه بلاهت پدر، زندگی‌اش را به باد می‌برد و باز همه چیز را به دست می‌آورد.
فون كلایست، اگر در جوانی و اوج ناامیدی خودش را غرق نمی‌كرد، امروز، آثار گرانقدر دیگرش را در سرتاسر جهان ارج می‌نهادند. با همین چند اثر كوتاه‌اش غوغا كرده است، نام خود را جاودانه ساخته، كاش كمی بیشتر جدی‌اش گرفته بودند. یا جدی‌اش می‌گرفتیم، محمود حدادی ترجمه این اثر را در 1384 آماده كرده، نشر ماهی كتاب را در 1385 به بازار كتاب فرستاده و 1386 كتاب را مجوز نشر داده‌اند. اثری بزرگ كه خودمان سه سال دست دست‌اش می‌كنیم و اكراه در انتشارش داریم... زمان خودش هم وضع بهتر نبود. حیف.

میشائیل كلهاس و سه داستان دیگر
هاینریش فون كلایست
ترجمه: محمود حدادی
ناشر: نشر ماهی
چاپ اول؛ 1387
تیراژ: 2000 نسخه
قیمت: 2300 تومان